1853 KIRIM SAVAŞI VE RİZELİLERİN YARDIMI

1853 KIRIM SAVAŞI VE RİZELİLERİN YARDIMI

İshak Güven Güvelioğlu

Osmanlı Devleti’nin XIX. yüzyılda Rusya ile yaptığı savaşlardan biri, tarihe “Kırım Harbi” olarak geçen savaştır. Bu savaş 4 Ekim 1853 - 30 Mart 1856 tarihleri arasında yaşanmıştır.

Bu savaşta İngiltere, Fransa ve Sardinya (İtalya) Osmanlı Devleti’yle ittifak halinde Rusya’ya karşı savaşmış ve savaş, müttefik devletlerin zaferiyle sonuçlanmıştır.

Savaşa katılan müttefik kuvvetlerin sayısı 1 milyon, Rus kuvvetlerin sayısı 700 bin idi. Müttefik kuvvetlerin can kaybı, savaş meydanında, yaralanıp hastahane de veya hastalık sonucu ölenler de dâhil olmak üzere 300.000–375.000 kişidir. Bunlar arasında bulunan Osmanlı şehitlerinin sayısı tahminen 175.300’dür. Rus kuvvetlerinin kaybı ise yine aynı sebeplerle 220.000 kişi kadardır.

Savaşın başında Osmanlı Devleti’nin mali durumu oldukça kötü durumda bulunmaktaydı. Bu nedenle maliyenin durumunu düzeltmek ve harp masraflarını karşılamada kullanılmak üzere yeni kaynaklar bulmak için bazı tedbirler alınmıştır. Bu tedbirlerden biri de ülke genelinde yardım kampanyası düzenlemek olmuştur. Osmanlı Hükümeti tarafından alınan bu karar, Padişahın onayının alınmasını müteakip uygulamaya konulmuş ve söz konusu karar metni, devlet adamlarının yaptığı yardım miktarını gösteren liste ile birlikte Takvim-i Vekâyi’de yayınlanarak duyurulmuştur. Metinde ayrıca hazinenin ihtiyaç duyduğu paranın temini için ülke genelinde İane-i Cihadiye veya İane-i Harbiye adıyla bir yardım kampanyasının düzenlendiği açıklanarak herkesin maddi gücü nisbetinde bu hayırlı kampanyaya katılması istenmiştir.

Devletin açtığı bu kampanyaya Trabzon Eyaleti sınırları içinde yaşayan halkın büyük bir vatandaşlık anlayışı içinde katıldıkları yapılan yardımlardan anlaşılmaktadır. Nitekim yardım kampanyasının düzenlendiğine dair emirnâmenin eyalete ulaşmasını müteakip hemen toplanan Eyalet Meclisi durum değerlendirmesi yapmış ve bargir (Yük hayvanı - At)  bedeli olmak üzere 500 kese akçenin (diğer ifadeyle 250.000 kuruşun) toplanması kararı alınmıştır. Meclis üyeleri konu ile alakalı olarak Trabzon Eyalet valisi Mehmed İsmet Paşa'ya bir arzuhal sunmuşlardır. Bu arzuhalde Rum Milleti, Ermeni Milleti ve Katolik milleti reislerinin yanı sıra, 1 tüccar, 1 hanedan, ulema temsilcisi ve de 1 Meclis azasının imza ve mühürleri bulunmaktadır.  

Bu yardım kampanyası esnasında Trabzon Eyaleti’nden toplanan para teferruatlı bir şekilde tutulan deftere yazılmış ve Vali İsmet Paşa'nın arzı ile Babiâli’ye gönderilmiştir. Defterin son kısmında yer alan ifadeye göre İane-i Cihâdiye olarak maddi gücü iyi olan vatandaşların kendi istek ve arzuları ile memnuniyet içinde verdikleri para miktarının 456.250 kuruşa ulaştığı ifade edilmiştir. Defterin son kısmında yer alan 22 mühür ve imzalar içinde başta Trabzon müftüsü, bazı müderrisler, Rum, Ermeni ve Katolik milleti kocabaşıları olmak üzere, Dergâh-ı âlî ve Meclis-i kebir azası 5, tüccar 5, hanedandan 4 ve ayrıca şehrin ileri gelenlerinden de 4 şahıs bulunmaktadır. Defterde Sancaklara göre Müslüman ve gayrimüslimlerden yardımda bulunan kişilerin isimleri, yaptıkları yardım miktarları ve bazılarının da mesleklerinin zikredildiği görülmektedir. Defterde kaydedilen kazalar ve bu kazalardan toplanan yardım miktarları şöyledir.

Trabzon merkez kazasından 162 kişi tarafından 189.800 kuruş

Yomra kazasından 23 kişi tarafından 13.400 kuruş

Rize kazasından 51 kişi tarafından 28.500 kuruş

Of kazasından 49 kişi tarafından 27.800 kuruş

Sürmene kazasından 92 kişi tarafından 73.900 kuruş

Akçaabat kazasından 114 kişi tarafından 44.900 kuruş

Tonya kazasından 10 kişi tarafından 7.500 kuruş

Görele kazasından 41 kişi tarafından 24.000 kuruş

Tirebolu kazasından 51 kişi tarafından 35.000 kuruş

Keşap kazasından 17 kişi tarafından 11.450 kuruş yardım yapılmıştır.

Defterde yer alan bu bilgiler ışığında, Trabzon Eyaleti ahalisince yapılan 456.250 kuruşluk yardım 458 Müslüman, 117 Rum, 24 Ermeni ve Katolik olmak üzere toplam 610 kişi tarafından verildiği görülmektedir. Eyalet içinde toplanan bu miktarın 250.000 kuruşunun Batum Orduy-u Humâyûn maiyetinde bulunan askerlerin maaşlarının ödenmesine, geriye kalan kısmın ise İstanbul'a gönderildiği anlaşılmaktadır.

Yardımda bulunanların kaydedildiği 17 Nisan 1270 (1853) tarihli defterden anlaşıldığına göre yardımda bulunmuş Rizeliler 51 kişidir. Bunlardan 31 kişi Ağa, 28 kişi Hacı, 5 kişi Reis, 5 kişi Efendi, 4 kişi Kaptan ve 1 kişi de Molla unvanıyla yazılmıştır. Yine akraba adlarında 19 yerde “oğlu” eki, 16 yerde “zade” eki kullanılmıştır. Kişilerden biri kaza müdürü, üçü aza, biri de nüfus mukayyididir. Yardımda bulunmuş kişilerden çok azı köy ve mahallesi ile yazılmıştır. Bunlardan birer kişi Mapavri, Haldoz, Kuvaroz ve Romanos mahallelerinden, üç kişi İkizdere’nin Edhoni, Cimil ve Manle köylerinden, ikisi de Vela (Veliköy)’dandır. Ayrıca sülâle adlarından yola çıkarak yardımda bulunmuş kişilerden ikisinin İyidereli, birinin Derepazarlı birinin de Paşakuyu mahallesinden olduğu anlaşılmaktadır.

İane-i Cihâdiye olarak Rize’den yardımda bulunan kişiler şunlardır.

Kaynak:

Başbakanlık Osmanlı Arşivi, İ.DH.18184, s.3.