İbar Ticaret/ Arçelik Küçükyalı Maltepe
  • BIST 100

    11156,2%0,15
  • DOLAR

    33,01% -0,14
  • EURO

    35,96% -0,47
  • GRAM ALTIN

    2545,38% -2,12
  • Ç. ALTIN

    4149,43% -1,91

RİZE-ERZURUM YOLUNUN 153 YILLIK HİKÂYESİ

RİZE-ERZURUM YOLUNUN 153 YILLIK HİKÂYESİ

YÖRESEL KÜLTÜRÜMÜZ 5.04.2015 23:26:00 0
RİZE-ERZURUM YOLUNUN 153 YILLIK HİKÂYESİ

RİZE-ERZURUM YOLUNUN 153 YILLIK HİKÂYESİ

 

İshak Güven Güvelioğlu

 

Gidemediğin yer senin değildir demiş eskiler. Medeniyet, kalkınma, etkileşme, aklımıza ne gelirse hep ulaşım sonucunda meydana gelir. Gidebilmek ulaşmayla, ulaşma da en basit anlatımla “yol” ile mümkündür. Ulaşmanın temel alt yapısı yol olduğu için tarih boyunca bütün medeniyetler, başta askeri, ticari, iktisadi ve insani amaçlarla memleketlerini insan vücudundaki damarlar gibi yollar ile donatma ihtiyacı duymuşlardır. Bu yazıda yüz elli seneden fazla bir zamandır üzerinde konuşulan, keşifler yapılıp raporlar hazırlanan, yazılan-çizilen Rize’yi Erzurum’a, Erzurum’u da Karadeniz sahiline bağlayacak yolun tarihi serencamı konu edilecektir.

Osmanlı Devleti’nden bize intikal eden belgeler üzerinde kısa bir araştırma yapınca Rize-Erzurum arasında işleyecek bir yolun lüzumu ve yapımı için sarf edilmiş teşebbüsleri gösteren birçok vesikaya rastlanmaktadır. Bizim tespitimize göre günümüzden 153 sene önceye kadar uzanan bu teşebbüsler başlangıçta askeri ihtiyaçtan kaynaklanmaktaydı. Nitekim 1 Aralık 1859 tarihli bir arşiv belgesinde Osmanlı Seraskerlik (Genelkurmay) makamına gönderilen bir yazı da Erzurum’un Anadolu Ordûy-u Humâyu’nu için merkez haline getirildiğine dikkat çekilmiş ve ordu için ihtiyaç duyulan yollar kapsamında Trabzon – Erzurum yolu gibi bu bölgenin bir bölümünü oluşturan Rize yolunun da yapımının kararlaştırıldığı belirtilmişti.

12 Ocak 1911 tarihinde Dahiliye Nezareti’nden Ticaret ve Nafia (Bayındırlık) Nezaretine yazılan bir yazıdan anlaşıldığına göre Rize-Erzurum yoluna sırf askeri ihtiyaçlar zaviyesinden bakılmadığı, bu yolun yapılması halinde Lazistan (Rize) Sancağının ihtiyacı olan kalkınma ve imarın süratle gerçekleşeceği, bu nedenle de biran evvel açılması gerektiği bildirilmişti.

Uzun yıllar yerli halk ve bürokrasi arasında tartışılan bu yol, nihayet 1913 yılında Nafia Nezareti’nin teklifi üzerine Osmanlı Bakanlar Kurulunda görüşülmüş ve hazırlanan tek maddelik bir kanun teklifi ile umumi yollar kapsamına alınmıştır. Böylece yolun yapımı konusunda hukuki alt yapı tamamlanmıştır. Bürokratik alanda yapılan bütün çalışma ve hazırlanan alt yapıya rağmen, başlayan Balkan savaşı, milletimiz için ölüm kalım meselesi olan Çanakkale savaşı ve ardı ardına sürüklendiğimiz Birinci Dünya savaşları nedeniyle birçok proje gibi Rize-Erzurum yolunda da faaliyete başlanması mümkün olmadığından rafa kaldırılmıştır.

1923’te Cumhuriyetin kuruluşundan sonra 1924 yılında Rize vilayet haline getirildi. Rize’nin vilayet olarak idari alanda yer bulması, zaten hep gündemde olan yol meselesine yeniden ve daha ciddi olarak el atılmasını da beraberinde getirdi. Halkta hep var olan bu arzu, nihayet 1931 yılında il yöneticilerinin de harekete geçmesine ve merkezi hükümetten ziyade valiliğin öncülüğünde çalışmalara başlanmasına sebep oldu.

Vilayet Daimi Encümenliği’nin aldığı bir karar ile bölge halkına “yol vergisi” adıyla bir vergi ihdas edildi. Nakden yol vergisi ödeyemeyecek kişilerin ise bilfiil yol açma çalışmalarına katılması gerekecekti. Rize merkezdeki tüccarlar dışında mükellefiyetini nakden ödeme imkanı bulan kişi pek olmadığı için hemen hemen herkes kazma kürekle çalışma durumundaydı. Yapılacak iş, takip edilecek güzergâr ve tamamlanan mükellefiyetin teslimi için de yol mühendisleri tayin edilmişti. Genelde her köy halkına açmaları için yol güzergahında bir bölüm veriliyor, o köylüler başlarındaki yol çavuşu ile kazma kürek çalışarak mükellefiyetini yerine getiriyordu. Yol Rize merkez’de Değirmendere köprüsünden başlayarak Pehlivantaşı’na, Pehlivantaşı’ndan Kalkandere’ye, Kalkandere’den İkizdere’ye ve İkizdere’den Ovit Dağı aşılarak İspir’e olmak üzere 4 aşama şeklinde planlanmıştı.

29 Mayıs 1931’de başta vali, belediye başkanı ve eşrafın katılımı ile Değirmendere köprüsü başında yapılan törenle çalışmalara başlandı.

Yol açma mükellefiyeti sadece bu güzergahtaki köylere değil bütün Rize vilayetine aitti. Bu nedenle Rize’nin doğusunda bulunan ilçe ve nahiyelerden de toplu halde getirilen işçiler, kendilerine tahsis edilen yerin toprağını tavsiye ederek yol açma çalışmasına katılıyordu. Nitekim Temmuz 1932’de Çayeli’nden 1300 işçi, Ağustos 1932’de Gündoğdu nahiyesinden 1200 işçi çalışmak için topluca Rize’ye gelmişti. Burada bando mızıka ile karşılanan işçiler belediyenin kendilerine verdiği ekmekleri aldıktan sonra Karadere istikametine sevk edildi. Gündoğdu’dan gelen işçiler kendilerine ayrılmış 3 kilometrelik yeri 4 günde açarak teslim etmiş ve evlerine dönmüşlerdi.

 Çalışanların yiyecekleri genelde ildeki memur ve esnafın yaptığı para yardımı ile karşılanıyordu. Para yardımında bulunan hayırseverlerin listesi 13 Ekim 1932 tarihinden itibaren Rize vilayet gazetesinde yayınlanmaya başlanmıştı. Listeler incelendiğinde aralarında tüccar, belediye başkanı, encümen azaları, eczacı, doktor, fırıncı, otelci, fabrikatör, kahveci, kunduracı, avukat, maliyeci, noter, lokantacı, müftü, dersiam, imam, vaiz, bakkal, bankacı, ormancı, polis, mübaşir, fotoğrafçı, muhtar gibi her meslekten insanın bulunduğu görülmekteydi. Bunlar meslek ve isimleriyle, ayrıca yaptığı yardımın miktarıyla ilan edilmişti. Hayırseverler tarafından taahhüt edilen parayı tek seferde ödeyemeyenler 1932 ve 1933 yıllarında olmak üzere iki taksitte de ödeyebiliyordu.

Yardımda bulunan hayırseverler listesi üstünde durum şu şekilde açıklanmıştı;

“Rize-İspir yolunda mükellefiyet haricinde çalışan gönüllü amelelerin iaşeleri için hem bedenen çalışan hem de nakden yardımda bulunan yüksek kalplı ve cömert tabiatlı Rize halkının teberruat listesini gazetemiz sütunlarına geçirmekle büyük bir iftihar duyar ve iktisadi vaziyetin bu darlık zamanında ölçüsü olmayan bu büyük feragat ve fedakarlığı candan kutlarız. Hariçte bulunan çalışkan ve hamiyetli Rizeli hemşehrilerimizi de böyle yardıma davet eyleriz.”

O yıllarda Rize bölgesinin en güncel konusu yol olduğu için bölgedeki halk şairleri yol hikayeleri ve yolun ehemmiyetini konu edinen şiirler yazmıştı. 10 Ağustos 1933 tarihli Çoruh gazetesinde Kavrakoğlu Osman imzasıyla “Yola Koşun” başlıklı bir şiir yayınlanmıştı. Memleket için yolun, vücuttaki damarlar kadar önemli olduğuna vurgu yapılan üç kıtalık dizeler şöyleydi;

 

Kurtarmak istiyorsan çocuğunla karını

Yaklaşan bir açlığın o korkunç ölümünden

Bütün varını sarfet düşünme hiç yarını

Kendine bir hisse al bu işin bölümünden

 

Nasıl yaşayamazsa hiçbir vücut sinirsiz

Vatanın da siniri işte gördüğün yollar

Hangi eller olursa bu yol için hayırsız

Kırılmalı mutlaka işte o hain kollar

 

Ey Rize’nin gençleri dikkatle dinleyiniz

Memleket için mühim bir haberim var size

İster buna inanın ister yalan deyiniz

Bu yol yapılmazsa Rize ölmüştür Rize

 

Kaynaklar:

Başbakanlık Osmanlı Arşivi

A.MKT.NZD.297/7; HRT.2230; A.MKT.MHM.500/38; DH.İD.3/20; DH.İD.3/54; İ.MMS.166/1331.Ş.27; DH.İD.74/62; DH.UMVM.1-10-70.

Rize (Çoruh) Gazetesi, sayılar 44, 51, 61, 62, 63, 64, 65, 93, 104 (16 Haziran 1932-10 Ağustos 1933).


İÇİŞLERİ BAKANI YERLİKAYA’DAN BAŞKAN METİN’E ZİYARET

Rize’de Suya Evlerde Yüzde 25, İşletmelere Yüzde 38 Zam Yapıldı

Rize Artvin Havalimanı’nda Haziran Ayında 103 bin Yolcu Taşındı

HAYATIN SIFIRLA İMTİHANI

Alpay DİNCEL, Esentepe Köyü ve Kayabaşı Köyünde İncelmede Bulundu

Beyaz Karanfil Derneği, Alpay DİNCEL’i Makamında Ziyaret Etti

Sayın Alpay DİNCEL, Acem Çayı Ziyaret Etti

KALKANDERE'DE EĞİTİMDE BİR İLKİ DAHA BAŞARDI

Aydın Mertayak'a; MEB Temel Eğitim Genel Müdürlüğü Daire başkanı Sayın Bayram Gündoğar'dan Ziyaret

GÜBRE NEDİR?

Kalkandere Protokolü; Recep Büyük’ün Babası İbrahim Büyük ve Kardeşi Harun Büyük’e Ziyarette Bulundular

Kalkandere Kaymakamı Sayın Alpay DİNCEL , İlçe Protokol Üyeleri ile Bir Araya Geldi

Selam Olsun, Tanka Karşı Dimdik Duran Kahramanlara

2 Gündür Kayıptı, Cesedi Çay Bahçesinde Bulundu

Muhammet Pertek; '2 gün arayla toplayın'

Kalkandere Dere Islahı ve Duvar İnşaatı Çalışması Devam Ediyorlar

Kalkandere'de 15 Temmuz Halk Zaferi Günü Kutlamaları Yapıldı

Kalkanderespor U-11 Liginde Çeyrek Finale Yükseldi

Rize Dernekler Fedarasyonu 15 Temmuz Mesajı

15 TEMMUZ MİLLİ BİRLİK VE DEMOKRASİ GÜNÜMÜZ KUTLU OLSUN

Kalkandere'de Aşırı Yağışlar Etkili Oldu

Sayın Alpay DİNCEL Başkanlığında; KÖYDES Projeleri Değerlendirme Toplantısı Yapıldı

ÇAYKUR, PAZARLAMADA YENİ BİR YAPILANMAYA GİDİYOR.

Başkan Deniz Mehmet Şimşek Üzerinden AKP’ ye Yüklendi

ÇİFTEKÖPRÜ OVİT TURİZM PROJESİ NE OLDU ?

HÜRJET 30 Bin Feet İrtifada 0.9 mach Hıza Ulaştı

BM 'nin Gözleri Önünde Yapılan Soykırım " Srebrenitsa Katliamı "

Kalkandere Vakfı; Prof.Dr. Sayın Kemal Memişoğlu'nu Makamında Ziyaret Etti

RİDEF Yönetim Kurulu, Sayın Dr. Şuayip BİRİNCİ' Makamında Ziyaret Ettiler

RİDEVA Rize Dernekler ve Vakiflar Birliği Ailesi Prof. Dr. Kemal MEMİŞOĞLU Ziyaret Etti

Yükleniyor

HAYATIN SIFIRLA İMTİHANI

Alpay DİNCEL, Esentepe Köyü ve Kayabaşı Köyünde İncelmede Bulundu

Beyaz Karanfil Derneği, Alpay DİNCEL’i Makamında Ziyaret Etti

KALKANDERE'DE EĞİTİMDE BİR İLKİ DAHA BAŞARDI

Aydın Mertayak'a; MEB Temel Eğitim Genel Müdürlüğü Daire başkanı Sayın Bayram Gündoğar'dan Ziyaret

Kalkandere Protokolü; Recep Büyük’ün Babası İbrahim Büyük ve Kardeşi Harun Büyük’e Ziyarette Bulundular

Kalkandere Kaymakamı Sayın Alpay DİNCEL , İlçe Protokol Üyeleri ile Bir Araya Geldi

Selam Olsun, Tanka Karşı Dimdik Duran Kahramanlara

Kalkandere Dere Islahı ve Duvar İnşaatı Çalışması Devam Ediyorlar

Kalkandere'de 15 Temmuz Halk Zaferi Günü Kutlamaları Yapıldı

İÇİŞLERİ BAKANI YERLİKAYA’DAN BAŞKAN METİN’E ZİYARET

Rize’de Suya Evlerde Yüzde 25, İşletmelere Yüzde 38 Zam Yapıldı

2 Gündür Kayıptı, Cesedi Çay Bahçesinde Bulundu

Muhammet Pertek; '2 gün arayla toplayın'

ÇAYKUR, PAZARLAMADA YENİ BİR YAPILANMAYA GİDİYOR.

ÇİFTEKÖPRÜ OVİT TURİZM PROJESİ NE OLDU ?

RİDEVA Rize Dernekler ve Vakiflar Birliği Ailesi Prof. Dr. Kemal MEMİŞOĞLU Ziyaret Etti

205 BİN ÇAY MÜSTAHSİLİNİN AKIBETI,BARONLARIN İKİ DUDAĞI ARASINDA !

Rize Sahil Bisiklet Yolu Çalışmaları Devam ediyor

Yapay Zeka Yaptığı Analiz Sonucu, Rize'nin En Güzel İlçesi Olarak İkizdereyi Seçti

Kalkanderespor U-11 Liginde Çeyrek Finale Yükseldi

Kalkanderespor'dan 23 Nisan Kutlaması

Kalkanderespor-1 Kopuzlar Vakfı Veliköyspor-0

Kalkanderespor U-15 Çeyrek Finalde

Kalkandere Spor Kulüb Başkanı Mevlüt İslamoğlu Bayram Mesajı

Süper Amatör Ligi 21.Hafta Kendirli Belediyespor-0 Kalkanderespor-2

Kalkanderespor Kendirli Belediyespor Deplasmanında Galibiyet Peşinde

Kalkandere Spor Başkanı; Belediye Başkanı Seçilen Mehmet Yılmaz'a Tebrik Mesajı Yayımladı

Süper Amatör Ligi 20.Hafta Kalkanderespor-4 Madenli Belediyespor-2

Tüm Halkımız Davetlidir

LİG TABLOSU

Takım O G M B Av P
1.Galatasaray 38 33 2 3 66 102
2.Fenerbahçe 38 31 1 6 68 99
3.Trabzonspor 38 21 13 4 19 67
4.İstanbul Başakşehir 38 18 13 7 14 61
5.Kasımpaşa 38 16 14 8 -3 56
6.Beşiktaş 38 16 14 8 5 56
7.Sivasspor 38 14 12 12 -7 54
8.Alanyaspor 38 12 10 16 3 52
9.Rizespor 38 14 16 8 -10 50
10.Antalyaspor 38 12 13 13 -5 49
11.Gazişehir Gaziantep 38 12 18 8 -7 44
12.Adana Demirspor 38 10 14 14 -7 44
13.Samsunspor 38 11 17 10 -10 43
14.Kayserispor 38 11 15 12 -13 42
15.Hatayspor 38 9 15 14 -7 41
16.Konyaspor 38 9 15 14 -13 41
17.Ankaragücü 38 8 14 16 -6 40
18.Fatih Karagümrük 38 10 18 10 -3 40
19.Pendikspor 38 9 19 10 -31 37
20.İstanbulspor 38 4 27 7 -53 16